و بنفشه و نيلوفر و مورد و خواب بر آنها و تدهين به روغن‌هاى آنها و تبريد اولا به آب اگر فصل گرما باشد و الا تقديم نشستن در آب نيم‌گرم كنند تا مسام متخلل گردد و بعده آب سرد براى تسكين حرارت و حبس آن بريزند و خوردن اغذيهء رطبه خصوصاً بارد مثل كدو و خرفه و شرب ماء الشعير به عناب و آلو و تمر هندى و از مجربات در آن قيء كردن به آب هندوانه و سكنجبين ساده است و همچنين نوشيدن شربت فواكه به ماء الشعير يا دوغ و مكيدن انار بعده اگر قشعريره يا صداع احساس نمايند پس مجرب اين است كه بگيرند گلقند سى درم عناب بيست عدد خميرهء بنفشه تمر هندى سپستان هر واحد دوازده درم و اگر قبض شديد باشد برگ سنا شش درم . و اگر صداع قوى باشد جو مثل گلقند اضافه كنند و همه را در شش صد درم آب شيرين بجوشانند تا يك صد درم باقى ماند صاف كرده بنوشند و اين مجرب است احتياج به تكرار او كمتر افتد . و هرگاه سبب حميات يوم برودت باشد يا بدن مائل به سوى آن يا مزاج بارد يا موجب او غذاى بارد باشد از مجربات اين است كه قيء به شكر گرم كرده فرمايند و تجربه كرده‌ام در علاج حمى يوم نفسيه استعمال گلاب و صندل شرباً و طلاءً و در قلبيه آب سيب و امرود و گلاب كه در آن عنبر حل كرده باشند و در كبديه آب عناب و گلاب به كافور در گرما و جوانى و الا بنفشه و صندل . انتباه : تا اينجا علاج كلى حميات يوم مذكور شد اكنون علاج جزئى هر قسم آن جداجدا بقلم مىآيد حسب سبب به كار برند علاج حمى يوم غميه كه از حركت روح به سوى داخل و احتقان او در آن به سبب فرط غم عارض مىشود ازالهء غم به اقسام كلام و حيلها نمايند و نغمهاى سرورآور و حكايات نادر بشنوند و ياقوتيها و مفرحات بارده بخورند و از مشروبات عرق بيدمشك و كيوره و گلاب و عرق گاو زبان و عرق نيلوفر و شربت انار و سيب و نيلوفر و مانند آن بنوشند و گاهى احتياج به استعمال شيرهء خرفه و كاهو و مغز تخم كدو و مانند آن افتد و صندل سفيد و آب كاسنى سبز و گشنيز تر و كاهو و كافور و گلاب بر سينه طلا نمايند و لخلخهء خوشبو ببويند و روغن‌هاى سرد خوشبو مثل روغن بنفشه و نيلوفر بمالند و فواكه بارده مثل خيار و تربز بخورانند و يا خميرهء مرواريد ساده يا ترش يك توله لاجورد مغسول طباشير هر يك يك ماشه آميخته ورق نقره يك عدد پيچيده بخورند بالايش شيرهء خرفه و خيارين و مغز تخم كدو هر يك هفت ماشه لعاب گاو زبان پنج ماشه در عرقيات مذكوره برآورده شربت ياقوت عليوخان سه توله يا شربت نيلوفر داخل كرده تخم شربتى پنج ماشه يا تخم بالنگو پاشيده بنوشند و هر روز لباس نو بپوشند و از چيزهاى مسخن و مجفف پرهيزند و شراب ممزوج به آب سرد و گلاب و عرق بيدمشك دهند و قليهء اسفاناخ بخورند و آب سخت سرد بنوشند . اقوال حكما : [ شيخ ] شيخ مىفرمايد لازم است كه تكثير دخول آبزن نمايند و اكثر قصد آن در استحمام به آب حمام گردانند سواى هواى او و بعد از آن كثرت تمريخ كنند كه روغن براى آن نافعتر از حمام است و به مفرحات و عطر بارد اشتغال ورزند و بر سينهء او اطليهء مبرده از لعابات و عصارات و عرقيات خوشبو نهند و شراب ممزوج به آب بسيار بنوشانند كه آن براى ايشان بهترين دوا است . [ صاحب كامل ] صاحب كامل گويد كسى را كه اين تب از غم و هم حادث شود بايد كه حيله كنند در تسكين غم و سرور نفس او بدانچه ممكن بود و اصناف آوازهاى سرورآور مثل نواختن عود و طنبوره و نغمهاى حسنه سجيه بشنوند و مالش بدن به رفق و اندك كنند و در خانهء اول حمام داخل كنند و در آبزن معتدل الحرارت درآرند تا بدان حرارت به سوى ظاهر بدن به اعتدال منجذب گردد و اغذيه معتدله مثل لحوم بره و بزغاله و چوجهء مرغ و ماكيان و ماهى رضراضى و بادرنگ و خيار و آنچه مرطب بدن باشد بخورانند و در يك دفعه كثرت غذا نكنند و شراب ريحانى ممزوج به آب دهند به حسب وجوب عادت و سن و فصل موجود . و اگر موسم تابستان باشد در جاهاى سرد نشانند . و اگر زمستان بود در مواضع معتدل و استكثار خواب ننمايند و ايام متوالى اين تدبير به عمل آرند تا حرارت در ابدان ايشان منتشر گردد . [ ايلاقى و جرجانى ] ايلاقى و جرجانى مىنويسند كه در علاج حمى يوم غمى عنايت به دل بيشتر مصروف دارند و به حكايات خنده‌آور و بازيهاى عجيب و الحان خوش و مانند آن مشغول بايد كرد و اغذيهء لطيف سريع الهضم و مرطب چون بيضهء نيمبرشت و ماهى تازهء خرد و قليهء كدو و خيار و اسفاناخ و ماش مقشر و كشك جو و دوغ تازه صاف كرده به تفاريق و اندك اندك بايد داد تا بر معده گران نشود . و چون از گرمابه و آبزن فارغ شوند روغن بنفشه و نيلوفر و كدو بر همه بدن به آهستگى بمالند و شراب ممزوج به آب بالمناصفه دهند و بر بستر نرم خوابانند و عطرها و گلهاى بارد رطب ببويانند و از جماع اجتناب نمايند و بر سينه اطليهء بارد رطب چون لعاب اسبغول و آب برگ خرفه و برگ بنفشه و گلاب و صندل و اندك كافور طلا نمايند و چند روز بدين تدبير مشغول باشند تا ايمن شود و حمى يوم جنسى ديگر از اجناس تپها نگردد . [ ابن الياس ] ابن الياس گويد كه تضميد سينه به صندلين و گلاب كنند و صبح شربت سيب يا شربت به يا شربت نارنج هر كدام كه باشد ده درم و گلاب ده درم بر برف سرد كرده يا مفرح بارد يك مثقال بنوشند و به خربزهء هندى و غيره غذا سازند و شغل به بازى و شطرنج و سير بستانها و جلوس نزديك آب جارى ايشآن را نفع كند علاج حمى يوم هميه كه در اين از كثرت اهتمام به شيء مطلوب حركت سخت براى روح مسخن موقع در حمى عارض مىشود و علاجش مثل علاج غميه نمايند ليكن چنانچه در غمى بيشتر به اعانت دل مىكوشند در اينجا به اعانت دماغ كوشند زيرا كه الم و فكر